Elektriksel Tehlikeler ve Endüstriyel Yangınlar.
Elektrik enerjisi, modern endüstriyel tesislerin can damarı olsa da, yanlış kullanımı veya bakım eksikliği durumunda ciddi yangın riskleri oluşturabilir. Yapılan araştırmalara göre Avrupa’da meydana gelen yangınların yaklaşık dörtte biri elektrik arızalarından kaynaklanmaktadır.
Benzer şekilde, Türkiye’de de evlerden fabrikalara kadar pek çok ortamda elektrik kaynaklı yangınlar önemli bir tehlike olarak karşımıza çıkmaktadır. Endüstriyel yangınlar arasında elektriksel nedenler azımsanmayacak bir paya sahiptir ve bu tür yangınlar can kayıplarına, ciddi maddi hasarlara ve üretim kayıplarına yol açabilmektedir.
Bu makalede, elektriksel tehlikelerin endüstriyel yangınlara nasıl sebep olduğu detaylı biçimde açıklanacak, gerçek olaylardan örneklerle pekiştirilecek ve bu tür yangınların önlenmesi için alınabilecek temel önlemler tartışılacaktır.
Elektrik Kaynaklı Yangınlara Yol Açan Faktörler
Elektrik tesisatındaki arızalar veya hatalı kullanım pratikleri, farkında olunmadan yangına davetiye çıkarabilir. Uzmanlar, elektrik kaynaklı yangınların kök nedenleri arasında hasarlı kablolar, yalıtım hataları, aşırı yüklenmiş devreler, yetersiz veya uygun olmayan tesisat ve uzatma kablolarının yanlış kullanımı gibi faktörleri saymaktadır. Bu bölümde, bu faktörlerin her birinin nasıl ortaya çıktığı ve nasıl yangına dönüşebildiği açıklanmaktadır.
Hasar Görmüş Kablolar ve Yalıtım Hataları.
Elektrik kablolarının izolasyonunun zarar görmesi veya yıpranması, endüstriyel ortamlarda sık karşılaşılan bir tehlikedir. Zamanla aşınan, kesilen veya ezilen kablolarda yalıtım hataları oluşur. İzolasyonu hasar görmüş bir kablo, iletken tellerin birbirine temas etmesine veya toprakla kısa devre yapmasına neden olabilir.
Sonuçta aniden çok yüksek bir akım geçişi olur ve bu da kablonun hızla aşırı ısınmasına yol açar. Kısa devre olarak da bilinen bu durumda açığa çıkan yoğun ısı, kablonun plastik izolasyonunu eritebilir ve kıvılcımlar saçılmasına sebep olabilir. Kıvılcımlar yakınındaki yanıcı malzemeleri tutuşturabilir veya kablonun kendisi alev alarak yangını başlatabilir.
Nitekim uzmanlar, “hasarlı veya yıpranmış elektrik kablolarının değiştirilmesinin, kısa devre ve yangın riskini önlemek için şart olduğunu” vurgulamaktadır. Özellikle eski tesisatlarda, izolasyon malzemesinin zamanla sertleşip çatlaması da elektrik arklarına yol açarak yangın çıkarma potansiyeli taşır.
Hasar görmüş kablolara bağlı yangınlar, genellikle kablo ek yerlerinde veya makinelere güç sağlayan hareketli kablolarda meydana gelir. Örneğin, sürekli hareket eden bir robot kolu veya konveyör sistemine enerji taşıyan kablolar zamanla sürtünme ve bükülme nedeniyle aşınabilir.
İzolasyon delinmesi sonucu kablo damarı açığa çıkar ve metal bir yüzeyle temas ederse, burada oluşacak ark (elektrik kıvılcımı) civardaki yağ kalıntılarını, tozları veya plastik malzemeleri tutuşturabilir. Bu nedenle endüstriyel tesislerde kablo güzergâhlarının düzenli aralıklarla kontrol edilmesi, ezilme, kesilme veya sıyrılma belirtileri gösteren kabloların derhal yenilenmesi kritik önemdedir.
Aşırı Yüklenmiş Prizler ve Devreler.
Elektrik sistemlerinin tasarlandığı taşıma kapasitesinin üzerinde yüklenmesi, aşırı akım çekilmesine ve sonuçta ciddi ısınmalara neden olur. Aşırı yüklenmiş prizler veya aynı hatta bağlanmış çok sayıda cihaz, kablolardan ve priz bağlantılarından gerekenden fazla akım geçmesine yol açar.
Elektrik iletkenlerinden geçen yüksek akım, Joule ısısı denilen ısıyla sonuçlanır; kablolar ve bağlantı noktaları adeta bir ısıtıcının filamenti gibi ısınmaya başlar. Bu ısınma başlangıçta kablo izolasyonunu eritip karbonlaşmaya uğratır, akabinde izolasyon malzemesi veya priz etrafındaki plastik aksam tutuşabilir.
Aşırı yüklenmiş çoklu priz (grup priz) veya dağıtım panolarında, gevşek vidalı terminaller de birleşme noktasında kıvılcım çıkararak yangını tetikleyebilir.
Bir priz genellikle en fazla iki cihaz için ve belirli bir akım kapasitesi için tasarlanmıştır. Ancak kimi zaman tek bir prizden çok sayıda cihaz çalıştırılır veya taşınabilir çoklayıcılar (grup prizler) arka arkaya takılarak aynı hatta gereğinden fazla cihaz bağlanır.
Bu durum son derece tehlikelidir; zira duvar içindeki kablolar ve priz mekanizması aşırı akım nedeniyle beklenmedik şekilde ısınıp yangına yol açabilir. Uzmanların uyarısına göre, prizlerin arkasındaki kablolar belirli bir akım miktarını kaldırabilecek şekilde tasarlanmıştır ve aşırı yüklenmeleri durumunda ciddi ısınma ve yangın riski ortaya çıkar.
Endüstriyel tesislerde makine ve ekipmanların tek bir hatta değil, uygun şekilde dengelenmiş ayrı devrelere dağıtılması ve her devre için doğru amperde sigorta veya devre kesicilerin kullanılması, aşırı yüklenme kaynaklı yangın riskini önemli ölçüde azaltır.
Uygun Olmayan Tesisat ve Kötü Montaj
Elektrik tesisatının standartlara aykırı, özensiz veya hatalı tasarlanması da yangınları tetikleyen başlıca unsurlardandır. Kötü tasarım ya da hatalı montaj, uygun kesitte olmayan kabloların kullanılmasını, gevşek veya oksitlenmeye açık bağlantıları, yanlış sigorta değerlerinin seçilmesini ve genel olarak standartlara uyulmamasını kapsar.
Örneğin, yüksek akım çeken bir makineye ince kesitli bir kablo ile enerji verilirse kablo sürekli sınırının üzerinde ısınarak bir süre sonra dış kılıfını eritip yangına sebep olabilir. Yine, pano içindeki elektrik bağlantılarının gevşek bırakılması veya kablo uçlarının doğru sıkılmaması, cihaz çalışırken bu noktalarda kıvılcımlara (ark) ve aşırı ısınmaya yol açar.
Bu tip bir sorun, elektrik panolarında veya buat (kablo ek kutuları) içinde gizli gizli gelişip bir anda yangın olarak ortaya çıkabilir.
Kötü işçilikle yapılan tesisatlar da risklidir: Kabloların ek yerlerinin açıkta bırakılması, yanlış renk kodları nedeniyle hatalı bağlantılar yapılması, topraklama hatlarının iyi bağlanmaması gibi hatalar elektriksel arızalara davetiye çıkarır.
Ayrıca kalitesiz ve sertifikasız elektrik malzemelerinin kullanımı (örneğin düşük kaliteli prizler, anahtarlar veya çoklayıcılar), normal akımlarda dahi aşırı ısınarak erimeye başlayabilir. Bu unsurlar birleştiğinde, enerji altında kalan bu noktalar yangının ilk çıkış noktası haline gelir.
Bir denetim müfettişi, Türkiye’deki fabrika yangınlarının önemli bir kısmının elektrik tesisatı kaynaklı olduğunu belirtirken, “elektrik kaynaklı yangın çıkmasını önlemenin maliyetinin bin lirayı bulmayacağını, ancak işverenlerin çoğu kez bu önleme dahi gerek duymadığını” ifade ederek denetim ve yatırım eksikliğine dikkat çekmiştir.
Bu durum, uygun standarda göre tesis edilmiş ve düzenli bakımı yapılan bir elektrik altyapısının yangınları önlemede ne denli kritik olduğunu gözler önüne sermektedir.
Yanmış bir elektrik panosunun görüntüsü. Kablolardaki erimiş ve kararmış izler, gevşek bağlantılar veya aşırı akım sonucunda oluşan ısınmanın yangına nasıl sebep olabileceğini ortaya koymaktadır. Uygun standartlarda kurulmamış veya bakımı ihmal edilmiş elektrik panoları, endüstriyel tesislerde yangınların başlıca çıkış noktalarından biridir.
Uzun ve Uygunsuz Uzatma Kabloları
Endüstriyel ortamlarda uzatma kabloları, prizin olmadığı noktalara enerji ulaştırmak için sıkça kullanılır. Ancak uzatma kablolarının hatalı kullanımıdır. Örneğin aşırı uzun mesafelere yetersiz kesitli kabloyla enerji taşımak, birden fazla uzatmayı peş peşe bağlamak veya kablonun yalıtımı zarar görmüş halde kullanmak – ciddi yangın riskleri taşır.
Uzatma kablosu haddinden uzun tutulduğunda veya makara halinde sarılı iken yüksek akım geçirildiğinde kablo üzerinde direnç artışı olur ve kablo büyük ölçüde ısınır. Bu ısınma kablonun plastik kaplamasını eritebilir, hatta kablonun ateş almasına neden olabilir. İzole edilmemiş (yalıtımı aşınmış) uzatma kabloları ise yere temas ettikleri noktada kıvılcım çıkarabilir veya yakınlarındaki yanıcı maddeleri tutuşturabilir.
Nitekim elektrik mühendisleri odasının raporlarında, uzatma kablolarının yanlış kullanımının ölümlere, yaralanmalara ve yangınlara sebep olabilecek ölçüde önemli bir risk faktörü olduğu vurgulanmaktadır; bu nedenle her uzatma kablosu kullanımında kablonun taşıyabileceği yük kapasitesine uyulması ve kurallara riayet edilmesi şarttır.
Ne yazık ki pek çok işyerinde, ilave priz tesis etmek yerine geçici çözümler kalıcıymış gibi kullanılmakta ve uzatma kabloları duvar içi sabit tesisatın yerine geçmektedir. Ayrıca, bazı düşük kaliteli uzatma kablolarında bakır iletkenin kesitinin standartların altında olduğu, maliyeti kısmak için içindeki tel miktarının azaltıldığı tespit edilmiştir.
Bu tür kablolardan nominal akım geçse bile kablo normalden fazla ısınmakta ve yangın tehlikesi yaratmaktadır. Uzatma kabloları daima geçici çözüm olarak görülmeli, kalıcı ihtiyaçlar için uygun biçimde priz ve elektrik hattı tesis edilmelidir.
Özellikle uzatma kablosu üzerinden yüksek güçlü cihazlar çalıştırılmaması, çalıştırılması gereken durumlarda ise kablonun tamamen açılarak serbest şekilde serilmesi (makaraya sarılı bırakılmaması) ve termik korumalı, topraklamalı tipte uzatma prizlerinin kullanılması gerekir. Aşırı yük bindiğinde ısınıp erimeye başlayan bir uzatma kablosu veya çoklayıcı priz, birkaç dakika içinde etraftaki malzemeleri tutuşturabilecek aleve dönüşebilir.
ABD’de elektrik tesisatı eksik bir evde, bir kadın aşırı kullanım sonucunda yanarak erimiş bir priz çoklayıcıyı (uzatma kablolu priz) göstermektedir. Bu olayda elektrik ihtiyacını karşılamak için beş ayrı uzatma kablosu ardışık biçimde bağlanmış; bu “daisy-chain” bağlantı ve aşırı akım çekimi sonucunda uzatma kablosu aşırı ısınarak yangına yol açmıştır.
Bu örnek, uzatma kablolarının ancak geçici ve sınırlı yükler için kullanılması, kalıcı çözüm olarak güvenli elektrik tesisatının kurulması gerektiğini çarpıcı bir şekilde ortaya koymaktadır.
Örnek Endüstriyel Yangın Vakaları
Elektriksel arızaların yol açtığı endüstriyel yangınlara hem Türkiye’den hem de dünyadan pek çok örnek verilebilir. Aşağıda, bu tür tehlikelerin sonuçlarını gözler önüne seren iki önemli vaka özetlenmiştir:
Dilovası Kozmetik Fabrikası Yangını (Türkiye, 2025): Kocaeli’nin Dilovası ilçesinde bir kozmetik üretim tesisinde meydana gelen yangında 6 çalışan hayatını kaybetmiştir. Yapılan teknik incelemeler, yangının üretim sırasında kazana etil alkol aktarılırken oluşan statik elektrik boşalması veya bir elektriksel temas kıvılcımı sonucu başladığını ortaya koymuştur.
Ortamda biriken alkol buharı, küçük bir kıvılcımla patlayarak tüm tesisi saran dev bir yangına dönüşmüştür. Bu acı olay, yanıcı kimyasalların bulunduğu endüstrilerde statik elektrik de dahil olmak üzere en ufak bir elektrik kıvılcımının bile nasıl felakete yol açabileceğini göstermiştir.
Tazreen Moda Fabrikası Yangını (Bangladeş, 2012): Dakka yakınlarında bulunan Tazreen giyim fabrikasında çıkan yangın, 112 işçinin ölümüyle sonuçlanarak ülke tarihinin en ölümcül fabrika yangınlarından biri olmuştur. İlk incelemeler yangının elektrik tesisatındaki bir kısa devreden (elektrik kontağından) kaynaklandığını bildirmiştir.
Nitekim Bangladeş’teki fabrika yangınlarının %80’inden fazlasının hatalı elektrik tesisatı veya arızalı kablolardan kaynaklandığı bilinmektedir. Bu olay, özellikle gelişmekte olan ülkelerde eski ve bakımsız elektrik altyapısının, aşırı yük altında kalan kabloların nasıl büyük çaplı trajedilere yol açabildiğini tüm dünyaya duyurmuştur.
Elektrik Kaynaklı Yangınlardan Korunma Yöntemleri
Endüstriyel tesislerde elektrik kaynaklı yangınları önlemek için proaktif önlemler almak hayati öneme sahiptir. Aşağıda, temel korunma yöntemleri maddeler halinde sıralanmaktadır:
Düzenli Kontrol ve Bakım: Elektrik tesisatı periyodik olarak uzman elektrikçiler tarafından denetlenmeli, hasar görmüş veya yıpranmış kablolar derhâl yenileriyle değiştirilmelidir. Panolardaki gevşek bağlantılar sıkılmalı, oksitlenmiş/kararmış parçalar temizlenip gerekli ise değiştirilmeli, aşırı ısınma belirtisi gösteren priz veya şalterler hemen kontrol edilmelidir.
Aşırı Yüklenmeyi Önleme: Priz ve devreler, tasarlanmış oldukları akımın üzerinde yüklenmemelidir. Yüksek güçlü makineler ayrı sigorta gruplarına dağıtılmalı, tek bir çoklu prize (uzatma/çoklayıcı) aşırı sayıda cihaz takılmamalıdır. Panolarda uygun değerlerde otomatik sigortalar ve kaçak akım koruma röleleri (RCD) kullanılmalı; bu koruma cihazlarının periyodik testleri yapılarak düzgün çalıştıkları doğrulanmalıdır.
Standartlara Uygun Tesisat: Yeni veya yenilenen elektrik tesisatları, ilgili elektrik mühendisliği standartlarına ve yönetmeliklere uygun şekilde projelendirilip ehil kişilerce uygulanmalıdır. Doğru kablo kesitinin seçilmesi, uygun tipte priz, şalter ve kablo kanallarının kullanılması, topraklamanın eksiksiz yapılması sağlanmalıdır. Standart dışı, ucuz ve sertifikasız elektrik ekipmanlarından kaçınılmalıdır. Bu sayede izolasyon hataları ve malzeme arızalarından kaynaklı riskler en aza iner.
Uzatma Kablolarının Sınırlı Kullanımı: Uzatma kabloları mecbur kalmadıkça kalıcı tesisatın yerine kullanılmamalıdır. Eğer kullanılacaksa, kablonun akım taşıma kapasitesine uygun yük bağlanmalı ve kablo tamamen açılmalı (toplanmış haldeyken kullanılmamalıdır). Birden fazla uzatma kablosu art arda eklenmemeli, mümkünse tek ve yeterli uzunlukta bir kablo tercih edilmelidir. Yalıtımı zedelenmiş, eski uzatma kabloları kesinlikle kullanılmamalıdır.
Eğitim ve Acil Durum Planları: Çalışanlar, elektrik güvenliği kuralları konusunda eğitilmelidir. Prizleri veya ekipmanı kullanırken nelere dikkat etmeleri gerektiğini, aşırı yüklenmenin tehlikelerini ve arıza anında nasıl davranacaklarını bilmelidirler.
Ayrıca, her tesisin olası bir elektrik yangınına karşı acil durum eylem planı ve yangın söndürme ekipmanları (örn. uygun sınıf yangın söndürücüler) hazır olmalıdır. Elektrik yangınları genellikle Class C (Elektrikli cihaz) yangınları olarak sınıflandırıldığından, su ile müdahale edilmemesi gerektiği, bunun yerine karbondioksitli veya tozlu söndürücülerle ilk müdahalenin yapılması gerektiği konusunda çalışanlar bilinçlendirilmelidir.
Teknolojik Önlemler: Tesisin kritik elektrik panolarına, klasik sigortaların algılayamadığı ark hatalarını tespit eden ark hatası dedektörleri (AFDD) entegre edilebilir. Bu cihazlar, kablo veya bağlantılarda oluşan kıvılcımları henüz yangın başlangıcına dönüşmeden fark ederek devreyi keser. Ayrıca duman ve ısı algılama sistemleri de erken uyarı sağlayarak küçük bir elektrik kıvılcımının büyüyüp yangına dönüşmesini engellemek için zaman kazandırır.
Sonuç olarak, elektriksel tehlikeler uygun önlemler alınmadığında endüstriyel tesislerde büyük yangınlara neden olabilmektedir. Hasarlı kablolar, aşırı yüklenmiş prizler, standartlara aykırı tesisatlar, yalıtım kusurları ve hatalı kullanılan uzatma kabloları, hepsi ortak bir noktada birleşir: ihmal ve bilgisizlik.
Ancak doğru malzeme kullanımı, düzenli bakım ve denetimler, personel eğitimi ve gerekli koruyucu teknolojilerin uygulanmasıyla bu tür elektrik kaynaklı yangınların önemli ölçüde önüne geçilebilir. Unutulmamalıdır ki yangın çıkmadan alınacak her önlem, can ve mal güvenliğinin korunmasında en etkin yatırımdır.
